Jeśli spojrzymy wstecz na minione wieki, możemy zobaczyć następujący obraz: dziewczęta, w przeciwieństwie do chłopców, nie uczęszczały do szkół, ale otrzymywały edukację domową lub były całkowicie pozbawione możliwości studiowania. Przez długi czas uważano, że głównym powołaniem kobiety jest bycie troskliwą żoną i matką, pisze poznan1.one.
Jednak z biegiem czasu kwestia edukacji dziewcząt stawała się coraz bardziej istotna i dotkliwa. Wielu rodziców chciało, by ich córki umiały czytać, pisać i uczyły się języków obcych. Poniżej opowiemy o kształtowaniu się i rozwoju edukacji kobiet w Poznaniu w XIX wieku.
Pierwsze szkoły dla dziewcząt w Poznaniu
W XVII i XVIII wieku młode kobiety nie mogły uczęszczać do szkoły na równi z chłopcami. Córki zamożnych mieszczan mogły kształcić się w klasztorach, gdzie uczono je pisania, czytania, religii, śpiewu oraz łaciny i francuskiego.
Dziewczęta z biedniejszych rodzin kształciły się głównie w domu. Dziewczęta uczono przede wszystkim prac domowych, robótek ręcznych itp. W tamtych czasach nadal panowało przekonanie, że najważniejszą misją w życiu kobiety jest bycie żoną i matką.
W XIX wieku można jednak zaobserwować w Poznaniu pewne zmiany dotyczące edukacji dziewcząt. W mieście zaczęło pojawiać się coraz więcej szkół dla dziewcząt.
Pierwsza szkoła dla dziewcząt w Poznaniu została założona przez Francuza Szczepana Trimaila w 1810 roku. Później pojawiła się szkoła Zuzanny Warnik. Istniała ona od 1820 do 1838 roku. Dziewczęta uczyły się tu robótek ręcznych i języków obcych.
Również na początku XIX wieku działała w Poznaniu szkoła założona przez Jana Samuela Kaulfussa. Nauka w niej trwała trzy lata. Oprócz przedmiotów ogólnych uczniowie uczyli się tu języka polskiego, niemieckiego, francuskiego i włoskiego.
Szkoła Ludwiki, Internat Julii Molińskiej-Woykowskiej i Szkoła Tekli Gerwig
Ważne miejsce na mapie poznańskich placówek oświatowych w XIX wieku zajmowała szkoła założona przez księżną Ludwikę Pruską, żonę księcia Antoniego Radziwiłła, namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
Księżna Ludwika darzyła Polaków szczerą sympatią, dlatego postanowiła założyć w Poznaniu szkołę dla dziewcząt. Placówka została otwarta w 1830 roku. Finansowała ją fundacja, której głównym darczyńcą była sama księżna Ludwika.
W szkole nauczano w języku niemieckim i polskim (należy pamiętać, że w tym czasie Poznań należał do Królestwa Prus). Dziewczęta zapisywano w wieku 7 lat, a absolwentki miały 15-17 lat. Dziewczęta otrzymywały tu dobrą i gruntowną wiedzę. Dobitnie świadczy o tym fakt, że w latach 30. XIX w. władze były pod wrażeniem wiedzy dziewcząt podczas egzaminu i domagały się obniżenia wymagań. W opinii ówczesnych władz poziom nauczania w szkole Ludwiki dorównywał poziomowi w szkołach męskich.
W 1873 r. szkoła została upaństwowiona przez władze pruskie. Generalnie ta placówka oświatowa dla dziewcząt istniała do 1919 roku.
Nie można też pominąć gimnazjum z internatem dla dziewcząt założonego w 1840 r. przez Julię Molińską-Woykowską. Kilka słów o założycielce szkoły. Julia Molińska-Woykowska była publicystką, poetką i jedną z pierwszych polskich emancypantek.
Jej poglądy były odważne i rewolucyjne. Nic więc dziwnego, że znalazło to odzwierciedlenie w pomyśle pisarki. Szkoła Julii miała nowoczesny program nauczania, który obejmował literaturę, historię i nauki przyrodnicze.
Jednak ta instytucja edukacyjna nie istniała nawet przez rok – władze pruskie zamknęły ją, ponieważ nie akceptowały pomysłów Molińskiej-Woykowskiej.
Oprócz tych szkół istniała również Szkoła Tekli Herwig w Poznaniu. Została ona założona w 1815 r., a w 1848 r. przekształcono ją w gimnazjum. Założycielką tej szkoły dla dziewcząt była Tekla Herwig, a po jej śmierci w 1855 r. kierownictwo szkoły przejęła jej córka Katarzyna Poplińska. Przez pewien czas dyrektorem szkoły był nauczyciel i pisarz Marceli Motty.
Szkoła założona przez Teklę Herwig została zamknięta przez władze pruskie w 1908 roku.
Szkoła Antoniny Estkowskiej i szkoła sióstr Sacre Coeur
Wśród szkół, w których uczyły się dziewczęta, bardzo znana była szkoła założona w 1850 r. przez Bronisławę Zagrodzką. W 1857 r. (według innych źródeł w 1859 r.) kierownictwo tej szkoły objęła słynna nauczycielka Antonina Estkowska. Do 1887 roku nauka odbywała się w języku polskim, później jednak władze pruskie wydały zakaz nauczania w języku polskim. Nie powstrzymało to jednak Antoniny Estkowskiej i całego grona pedagogicznego. Nauczyciele potajemnie nauczali języka i literatury polskiej oraz wychowywali swoich uczniów w duchu patriotyzmu i miłości do ojczystej Polski.
Oprócz historii, literatury i języka dziewczęta uczyły się robótek ręcznych, szycia i gry na instrumentach muzycznych, głównie na fortepianie. W każdą niedzielę uczennice uczestniczyły w potańcówkach.
Szkoła Antoniny Estkowskiej cieszyła się dobrą opinią – była znana daleko poza Poznaniem. Niestety, w 1904 r. władze pruskie podjęły decyzję o czasowym zamknięciu szkoły z powodu nauczania w języku polskim. Antonina Estkowska nie mogła pogodzić się z tą decyzją, więc wysłała skargę do Ministerstwa Oświaty w Berlinie. Placówka istniała jeszcze przez jakiś czas, ale w kwietniu 1905 r. została ostatecznie zamknięta.
Wiodącą pozycję wśród poznańskich szkół dla dziewcząt zajmowała wówczas szkoła Sióstr Najświętszego Serca. Została ona założona pod koniec lat pięćdziesiątych XIX wieku. Instytucja ta uchodziła za elitarną. Kształciły się w niej głównie córki arystokratów i ziemian.
Życie codzienne uczennic
Nauka w poznańskich szkołach dla dziewcząt była płatna. Dotyczyło to zarówno szkół prywatnych, jak i klasztornych. Opłaty za naukę i jednocześnie za mieszkanie w internatach i bursach były jeszcze wyższe. Nie wszystkich mieszkańców Poznania było więc stać na opłacenie edukacji swoich córek.
Oprócz czesnego uczennice często były zobowiązane do zakupu tzw. wyprawki szkolnej. Przykładowo uczennice szkoły Antoniny Estkowskiej musiały posiadać: 6 białych płóciennych koszul, 2 płócienne spódnice, 6 płóciennych ręczników, 6 par pończoch, 2 granatowe mundurki, 1 płaszcz, 1 kapelusz, 2 pary skórzanych rękawiczek, 1 zwykły i 1 puchowy koc, a także inną pościel, materiały piśmiennicze i inne niezbędne rzeczy, które byłyby potrzebne w trakcie nauki.
Oczywiście nie wszyscy rodzice mogli kupić swoim dzieciom powyższą listę rzeczy.
W szkole dziewczęta żyły według ścisłego harmonogramu. Ich dzień zaczynał się około 6 rano modlitwą. Po niej następowało śniadanie i przygotowanie do zajęć. Lekcje rozpoczynały się zwykle o 08:00, po czym następowała przerwa na drugie śniadanie. Następnie wracano na zajęcia, a potem na lunch. Po południu uczniowie kontynuowali naukę, a następnie robili sobie przerwę na podwieczorek. Najczęstszymi przedmiotami nauczanymi w szkołach były języki obce (angielski, francuski, włoski i niemiecki), rysunek, robótki ręczne, pisanie, fizyka, matematyka, nauki przyrodnicze i inne.
Wieczorem dziewczęta uczęszczały na lekcje muzyki i odrabiały lekcje, a w cieplejszych miesiącach szły na spacer. Kolacja rozpoczynała się o godzinie 18:30.
Należy dodać, że życie uczennic nie składało się wyłącznie z lekcji. Nauczyciele często zabierali je do teatru na różne przedstawienia, na spacery po parku, a czasem organizowano potańcówki. Jednocześnie nauczyciele nie pozwalali uczniom na samotne spacery po mieście.
Po ukończeniu szkoły tylko nieliczni absolwenci kontynuowali naukę i w przyszłości zostawali nauczycielami. Ówczesne dogmaty społeczne nadal nakazywały kobietom nie uczyć się, a raczej być kochającymi żonami i matkami. Niemniej jednak w XIX wieku kobiety otrzymały znacznie więcej możliwości edukacyjnych niż w poprzednich stuleciach. Przekonaliśmy się o tym na przykładzie Poznania.