Poznańska Szkoła Wydziałowa, która powstała z inicjatywy Komisji Edukacji Narodowej w 1781 roku i została zamknięta w 1793 roku, to tylko epizod w bogatych dziejach poznańskiej oświaty. Co więcej, ta placówka edukacyjna stanowiła ogniwo łączące między słynnym Kolegium Jezuickim a równie legendarnym Gimnazjum św. Marii Magdaleny. O samej szkole przeczytasz więcej na poznan1.one.
Powołanie Komisji Edukacji Narodowej
Jednym z największych osiągnięć epoki Stanisława Augusta było utworzenie w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej (KEN). Był to pierwszy w Europie centralny organ nadzorujący szkolnictwo. Powstanie KEN wiązało się ze skasowaniem zakonu jezuitów, dokonanym przez papieża Klemensa XIV pod presją państw europejskich. Jezuici zarządzali większością szkół średnich w Rzeczypospolitej, a likwidacja Towarzystwa Jezusowego oznaczała, że około 15 tysięcy uczniów mogło stracić możliwość zdobywania wykształcenia. Dzięki pracy Komisji, dawne szkoły jezuickie kontynuowały działalność, jednak zdecydowano się na głęboką reformę programów nauczania, aby młodzież kształciła się w duchu Oświecenia. Jedną z takich placówek stała się Poznańska Szkoła Wydziałowa.
Przeprowadzenie reformy
Kwestia reformy szkół średnich, zwanych wojewódzkimi, była jednym z najtrudniejszych wyzwań, przed którymi stanęła Komisja Edukacji Narodowej. Opracowanie programu nauczania powierzono Ignacemu Potockiemu, który wspaniale poradził sobie z zadaniem i wkrótce przedstawił swoje zalecenia w pracy „Ustawy dla szkół wojewódzkich”. Zgodnie z nimi szkoły średnie miały być trzyklasowe, sześcioletnie. Zamiast dotychczasowej dominacji łaciny i retoryki, w nowych szkołach planowano położyć nacisk na wychowanie moralne oraz przedmioty matematyczno-przyrodnicze. Oczywiście, o całkowitym zlikwidowaniu nauczania łaciny nie mogło być mowy. Komisja przyjęła zalecenia Potockiego niemal w całości, z tym wyjątkiem, że naukę w szkołach przedłużono do 7 lat.
Przed szkołami wojewódzkimi postawiono zadanie wychowywania obywateli, by jak najlepiej służyli krajowi, stąd akcent na użyteczność przedmiotów nauczania, co również wpisywało się w ducha Oświecenia. Oprócz nauki łaciny, która odbywała się przez pierwsze trzy lata, wprowadzono język polski, niemiecki i francuski. Retorykę przesunięto do ostatniej klasy, gdzie wykładano jeszcze historię, prawo i poetykę. Uczniowie mieli również zgłębiać geografię, ogrodnictwo, rolnictwo, zoologię i botanikę. Matematyka (algebra, arytmetyka i trygonometria), a także fizyka, chemia i mineralogia były również nieodzownymi elementami programu nauczania w szkołach wojewódzkich. Niemniej jednak, jednym z najważniejszych przedmiotów była religia.
Żadna reforma oświaty nie mogła się powieść bez dobrych podręczników. W tym celu w 1775 roku powołano Towarzystwo Ksiąg Elementarnych. Na jego czele stanął Ignacy Potocki, a wśród innych wybitnych członków towarzystwa znaleźli się znani działacze, którzy zapisali się w polskim Oświeceniu jako wybitni pisarze, filozofowie, naukowcy i pedagodzy. Członkowie Towarzystwa wpadli na oryginalny pomysł, by zapewnić uczniom szkół średnich wystarczającą liczbę dobrych podręczników. Ogłosili konkurs, oceniali ich treść i przedstawiali najlepsze publikacje. Warto zaznaczyć, że Towarzystwo Ksiąg Elementarnych do 1792 roku opublikowało 27 takich podręczników, choć oczywiście potrzeby szkół były znacznie większe.
Poznańskie placówki oświatowe XVIII wieku
Bezpośrednimi poprzednikami Poznańskiej Szkoły Wydziałowej były Akademia Lubrańskiego i Kolegium Jezuickie. Obie placówki edukacyjne założono w XVI wieku. Akademia otworzyła swoje podwoje w 1519 roku dzięki Janowi Lubrańskiemu. Po okresie rozkwitu w pierwszej połowie XVI wieku stopniowo podupadała, stając się filią Akademii Krakowskiej. W 1780 roku szkołę zamknięto, a majątek i bibliotekę przeniesiono do budynku Akademii Wielkopolskiej. Budynek dawnej Akademii Lubrańskiego na Ostrowie Tumskim przekazano z kolei seminarium duchownemu.
Kolegium Jezuickie założono w 1573 roku. Jego pierwszym rektorem mianowano księdza Jakuba Wujka, tłumacza Biblii na język polski. Kolegium osiągnęło wyjątkowo wysoki poziom nauczania, do tego stopnia, że kształcili się w nim nawet synowie protestantów z Wielkopolski. Wkrótce podjęto kilka prób przekształcenia kolegium w uniwersytet, ale bez powodzenia. Po kasacie Towarzystwa Jezusowego w 1773 roku zamknięto również należące do tego zakonu Kolegium Poznańskie. Majątek dawnego kolegium skonfiskowano, a jeden z najwybitniejszych polskich uczonych XVIII wieku, jezuita i profesor kolegium, ksiądz Józef Rogaliński, podjął pewne starania w celu utworzenia w tym miejscu Akademii Wielkopolskiej. Niestety, wysiłki księdza nie przyniosły skutku. Komisja Edukacji Narodowej zdecydowała się przekształcić Akademię Wielkopolską w Szkołę Wydziałową.
Otwarcie i rozwój Poznańskiej Szkoły Wydziałowej
W 1781 roku Komisja Edukacji Narodowej podzieliła Rzeczpospolitą na departamenty edukacyjne. Na ziemiach koronnych utworzono 9 departamentów. Autorami tej koncepcji byli biskup Szczepan Hołowczyc i Adam Jakubowicz.
W 1783 roku, po rozpatrzeniu szeregu poprawek i propozycji, podział kraju na wydziały został ostatecznie sformalizowany. Wydział Poznański miał obejmować Szkołę Wydziałową w Poznaniu oraz szkoły podwydziałowe w Kaliszu, Toruniu, Trzemesznie i Wschowie. W 1784 roku poznański sejmik Józef Kiełczewski na obradach Sejmu w Grodnie wniósł propozycję podniesienia rangi Szkoły Poznańskiej do Szkoły Głównej i nadania jej praw równych z uniwersytetami w Krakowie i Wilnie, jednak Komisja Edukacji Narodowej nie przychyliła się do takiej prośby. Była to ostatnia próba utworzenia uczelni wyższej w Poznaniu przed rozbiorami Polski.
W 1781 roku Poznańska Szkoła Wydziałowa rozpoczęła swoją działalność. Jej pierwszym rektorem i jednocześnie zwierzchnikiem całego departamentu szkolnego został Jan Paprocki, który piastował tę funkcję do swojej śmierci w 1784 roku. Wielebny ojciec Paprocki zmarł po czterech latach pracy na stanowisku. Pochowano go w kościele św. Stanisława z honorową ceremonią, w której oprócz szkół uczestniczyło całe duchowieństwo świeckie i zakonne oraz rada miejska. Jego następcą został Józef Przyłucki, poprzedni rektor w Kaliszu. Zarządzał on procesem nauczania, przedstawiał Komisji Edukacji Narodowej sprawozdania z działalności szkoły, prowadził inspekcje podległych mu szkół. W pełnieniu obowiązków pomagał mu prefekt, który był wybierany przez zgromadzenie szkolne.
Wysokie kwalifikacje kadry nauczycielskiej
Jak wiadomo, dobra szkoła to przede wszystkim świetnie przygotowani i wykształceni nauczyciele. Komisja Edukacji Narodowej dążyła do stałego podnoszenia kwalifikacji nauczycieli wykładających w departamentach i szkołach wydziałowych. Przy szkołach głównych w Krakowie i Wilnie stworzono specjalne seminaria nauczycielskie. Praca nauczycieli była stale kontrolowana przez rektora i prefekta. Dwa razy do roku pisali oni sprawozdania z realizacji programu nauczania, wskazując używane podręczniki, metody nauczania oraz charakterystyki uczniów. Rektorzy załączali do swoich sprawozdań charakterystyki nauczycieli. Profesorowie, oprócz nauczania, poświęcali znaczący czas własnym badaniom i eksperymentom naukowym.
Cechy nauki w Poznańskiej Szkole Wydziałowej
Liczba uczniów i kadra nauczycielska w Poznańskiej Szkole Wydziałowej wahała się od 150 do 300 osób. Od 1784 roku najbardziej utalentowanych uczniów nagradzano medalami ufundowanymi przez króla Stanisława Augusta. Najlepsi uczniowie klas starszych otrzymywali złoty medal, a klas młodszych — srebrny.
Rok szkolny zaczynał się na początku września i trwał do końca czerwca i lipca. Na uroczyste ceremonie otwarcia zwykle zapraszano znamienitych i szanowanych gości. Poznańska Szkoła Wydziałowa uczestniczyła w życiu miasta. Uczniowie występowali na ważnych wydarzeniach organizowanych przez miasto, takich jak stulecie Bitwy Wiedeńskiej w 1783 roku, imieniny króla Stanisława Augusta i uchwalenie Konstytucji 3 Maja. Uroczystości z okazji rocznicy Bitwy Wiedeńskiej zostały nawet włączone do szkolnego annału.
Zakończenie roku szkolnego było uświetnione przedstawieniami szkolnymi. Zaproszeni goście i inspektorzy zadawali uczniom pytania, aby sprawdzić ich wiedzę zdobytą w minionym roku.
Poznańska Szkoła Wydziałowa przestała istnieć w 1793 roku, po drugim rozbiorze Polski. Została przekształcona w gimnazjum. W 1834 roku rozdzieliła się na dwie szkoły: Gimnazjum Katolickie św. Marii Magdaleny i Gimnazjum Protestanckie Fryderyka Wilhelma.