Maria Pinińska-Bereś uważana jest za jedną z najbardziej wpływowych postaci polskiej sztuki XX wieku. Maria jest rzeźbiarką obiektów, performansów i instalacji, znaną z poszukiwań formalnych i wykorzystywania nietypowych materiałów. W swoich pracach poruszała tematy kobiecości, erotyzmu i relacji ze światem przyrody. Przeczytaj więcej o jej życiu i twórczości na poznan1.one.
Trudne dzieciństwo
Maria urodziła się 17 sierpnia 1931 roku w Poznaniu. Ojciec dziewczynki, Piotr Piniński, pochodził z arystokratycznej rodziny, a jej matka, Lea, była jedyną córką zamożnego inżyniera budownictwa. Dzieciństwo przyszłej rzeźbiarki trudno nazwać beztroskim. Dziewczynka żyła w otoczeniu służby i guwernantek, odizolowana od świata zewnętrznego.
Na początku II wojny światowej ojciec został wysłany na służbę do Grudziądza. Maria wraz z dziadkami, matką i dwoma młodszymi braćmi wyjechała z Poznania do Krakowa, ledwo unikając aresztowania przez Niemców. Pod koniec 1944 roku rodzina przeniosła się do Katowic. W 1945 r. z nieznanych przyczyn Maria wraz z matką i młodszym bratem została aresztowana i wysłana do obozu koncentracyjnego w Świętochłowicach. W obozie Maria zachorowała na tyfus, a po kilku miesiącach jej bliskim udało się ją stamtąd wydostać.
Po zakończeniu II wojny światowej, dzięki politycznemu i militarnemu wsparciu Związku Radzieckiego, do władzy w Polsce doszli komuniści, co oznaczało utratę suwerenności. W Polsce natychmiast wprowadzono system totalitarny oparty na monopolu i tajnej policji. W pierwszych latach powojennych bezwzględnie tłumili wszelkie przejawy oporu. W Europie upadła tzw. żelazna kurtyna, oddzielając wolne i demokratyczne kraje od totalitarnych państw podporządkowanych Moskwie.
Pierwsze kroki w sztuce
W 1946 roku Pinińska wstąpiła do Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Katowicach. W 1950 roku została studentką Wydziału Rzeźby Krakowskiej Akademii i rozpoczęła studia pod kierunkiem wybitnego rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Jego prace uważane są za jedne z najlepszych w rzeźbie europejskiej. Dunikowski przez wiele lat mieszkał i tworzył w Paryżu. W czasie wojny przez 5 lat był więźniem niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Po wojnie musiał przyjąć hołd od reżimu komunistycznego i pozwolić władzom na wykorzystanie jego autorytetu. Rzeźbiarzowi udało się jednak zachować niezależność twórczą. W latach 1950-1954 rozpoczął się okres stalinowskiego terroru nie tylko w Polsce, ale także w rzeźbie. Obowiązującym stylem w sztuce był socrealizm, który został zadekretowany przez władze. Jednak ze względu na swoją pozycję Dunikowski mógł chronić swoich studentów przed ideologiczną indoktrynacją.
W 1955 roku Pinińska stworzyła swoje pierwsze prace. W 1956 r. otrzymała od Dunikowskiego tytuł doktora honoris causa. Ze względu na to, że profesora nie było już w Krakowie, dyplom nie został oficjalnie uznany i musiała zdać dodatkowe egzaminy w kolegium profesorskim w Krakowie. W 1957 roku Maria wyszła za mąż za rzeźbiarza Jerzego Beresia i rozpoczęła karierę zawodową.
Legendarne dzieła Marii Pinińskiej-Bereś
Wczesne prace Marii to rzeźby figuratywne wykonane z gipsu, cementu i żelaza, ale później zaczęła używać lekkich materiałów, takich jak tkaniny, papier-mâché i patchworkowe kołdry. Na początku lat sześćdziesiątych XX wieku Pinińska-Bereś stopniowo zaczęła odchodzić od tradycyjnej rzeźby w kierunku bardziej abstrakcyjnych form. W tym czasie stworzyła “Rotundy”, serię prac przedstawiających ciężkie formy odlane z betonu. W 1964 roku stworzyła rzeźbę “Dama z ptaszkiem”, w której uwypukliła seksualne atrybuty kobiet, podkreślając ich znaczenie w kreowaniu wizerunku kobiety.
W latach 1966-1967 Pinińska-Bereś stworzyła cykl “Gorsety” (obiekty wykonane z masy papierowej). Stały się one wyrazem sprecyzowanych już zainteresowań artystki, którą coraz bardziej interesowały tematy osobiste związane ze sferą intymną.
W 1968 roku powstała pierwsza praca z cyklu „Psychomebelki”, asamblaż „Stół II – Uczta”. Jest to drewniany blat pokryty rysunkami przedstawiającymi uśmiechniętą twarz kobiety i jej nagie udo. Ciało kobiety poskładane jest z kawałków, jej papier-mâché piersi i nogi oddzielone są szarym lnianym obrusem, na którym leżą sztućce. Pinińska-Bereś po raz kolejny wykazuje tu zainteresowanie treściami feministycznymi, podejmując problem utowarowienia kobiety przedstawionej jako danie konsumpcyjne. Artystka odważnie, ale nie wulgarnie, mówiła o rzeczach najbardziej intymnych, często robiąc to bardzo delikatnie, ale z podtekstem.
Około połowy lat 70. Maria zaczęła tworzyć kompozycje o miękkich, zaokrąglonych i wdzięcznych kształtach, tak charakterystycznych dla wszystkich jej przyszłych prac. Wybierała lekkie materiały, takie jak pokryte tkaniną gąbki, pikowane tkaniny i sklejka. Stworzone z nich formy noszą ślady wytłaczania. Ich delikatny, niemal organiczny charakter został dodatkowo podkreślony przez dominujące kolory: róż i biel.
Wszystkie rzeźby Pinińskiej-Bereś były ręcznie szyte, wypchane różnymi materiałami, perfekcyjnie wymodelowane i pokryte kolorem. W przeciwieństwie do jej pierwszych prac odlewanych w betonie te były lekkie. Maria nie musiała już korzystać z pomocy mężczyzn przy ich transporcie.
Cechy twórczości rzeźbiarki
Jako rzeźbiarka, Pinińska-Bereś miała wyobraźnię przestrzenną, dbając o to, by wszystkie elementy były ze sobą w idealnej harmonii. Ponadto nie bała się eksperymentować z formami. Wkrótce Maria stworzyła własny język form, pełen poezji. Poetyckie tytuły, które nadawała swoim pracom, są integralną częścią jej twórczości. Na przykład „Rejs przez morze i oceany dookoła stołu”, „Becik erotyczny”, „Przejście przez kołdrę”, „Studnia różu”. Artystka wypracowała oryginalny metaforyczny styl, który zatrzymał się w pół drogi między figuracją a abstrakcją, niosąc wiele ukrytych znaczeń, nie zawsze możliwych do rozszyfrowania.
W 1971 roku zaprezentowała swoje pierwsze Egzystencjarium, szklane akwarium w kształcie sześcianu, w którym umieściła, jakby w odizolowanym siedlisku, pełne kobiece usta z papier-mâché, które przyssały się jak ślimaki do przezroczystych ścian.
W latach 80. w twórczości Pinińskiej-Bereś nastąpiło pewne przesunięcie znaczenia w sferę społeczną z pracami takimi jak: „Odejście różu” (1982), “Ostatni promyk” (1983), “Pokrowce – sztuka dotyku” (1983).
Tworzywem enigmatycznego cyklu „Okna”, który Pinińska-Bereś zaprezentowała w 1991 roku, są emocjonalne pejzaże i wewnętrzne introspekcje. „Okna” to płaskie obiekty stworzone ze starych ram okiennych, wypełnione miękkimi, organicznymi kształtami, które koncepcyjnie należą do serii “Psychomebelków”.
Do końca życia Maria tworzyła unikatowe rzeźby i prowadziła aktywne życie towarzyskie. W 1999 roku zmarła w trakcie przygotowywania dużej wystawy retrospektywnej. Dzieła tej wielkiej artystki pozostają niezwykle aktualne do dziś. Niosą ze sobą głębokie znaczenie i przekazują problemy, z którymi kobiety borykają się od wieków. Mimo pewnego dystansu do sztuki feministycznej uznawana jest za jedną z prekursorek i przedstawicielek tego nurtu w Polsce.